Vì sao đầu gối đau khi nhiệt độ giảm: những dấu hiệu sớm của thoái hóa sụn khớp

BEIJING— Khi trời trở lạnh, nhiều người nhận thấy đầu gối nặng, căng hoặc đau mơ hồ. Tại các phòng khám chấn thương chỉnh hình, thời điểm chuyển mùa là một yếu tố khởi phát quen thuộc: các triệu chứng thoái hóa khớp thường rõ rệt hơn khi nhiệt độ giảm xuống.

Ngày 12 tháng 10 là Ngày Viêm khớp Thế giới. Theo các con số được công bố công khai, khoảng 355 triệu người trên toàn cầu sống với một dạng viêm khớp nào đó, và hơn 100 triệu người tại Trung Quốc bị ảnh hưởng — tỷ lệ mắc chung khoảng 13%, và con số vẫn đang tăng.

Đằng sau con số đó là một sự thật dễ bị bỏ qua: thoái hóa khớp không chỉ bắt đầu ở tuổi già. Nhiều năm chịu tải và vận động quá mức, mất cân bằng cơ, hoặc một chấn thương cũ chưa bao giờ hồi phục hoàn toàn đều có thể đưa quá trình thoái hóa đến sớm hơn. Vì vậy khi đầu gối trở nên khó chịu lặp lại lúc nhiệt độ giảm, điều đó đáng để quan tâm hơn là chỉ cho rằng «bị nhiễm lạnh». Đây có thể là dấu hiệu cho thấy khả năng bù trừ của sụn đang suy giảm — và tình trạng mài mòn bề mặt khớp có thể sớm hơn dự kiến.

Vì sao thời tiết lạnh gây đau khớp?

Hiểu rõ nguồn gốc cơn đau là bước đầu tiên của một cách bảo vệ hợp lý. Không khí lạnh tự nó không làm tổn thương khớp khỏe mạnh. Cơn đau tăng lên chủ yếu là kết quả tổng hợp của việc giảm lưu lượng máu tại chỗ, thay đổi tính chất vật lý của dịch khớp và mất cân bằng áp suất trong ổ khớp:

Vi tuần hoàn chậm lại.Lạnh làm co các mạch máu nhỏ nông quanh khớp gối, giảm lưu lượng máu tại chỗ. Nghiên cứu cho thấy các chất trung gian viêm do chuyển hóa bình thường có thể tạm thời tích tụ khi tuần hoàn chậm lại, kích thích các đầu mút thần kinh và gây ra hoặc làm nặng thêm cảm giác đau âm ỉ.

Dịch khớp đặc hơn.Dịch khớp là lớp bảo vệ giúp khớp trượt với ma sát thấp. Khi nhiệt độ môi trường giảm, tính chất đàn hồi nhớt của dịch thay đổi: độ nhớt tăng, sức cản dòng chảy lớn hơn, cử động trở nên khó khăn hơn và cảm giác cứng khớp khi thức dậy hoặc sau khi ngồi lâu càng rõ.

Mất cân bằng áp suất trong và ngoài khớp.Nhiệt độ giảm thường đi kèm dao động áp suất không khí. Ở khớp đã thoái hóa, xương dưới sụn có khả năng giảm chấn kém hơn và nhạy cảm hơn với những thay đổi này, có thể gây ra cảm giác đau nặng, căng tức.

Lưu ý: những thay đổi sinh lý bên trong này được khởi phát bởi nhiệt độ, nhưng chúng tác động lên cấu trúc khớp vốn đã có mài mòn — vì thế chúng biểu hiện thành một hạn chế vận động cụ thể.

Ba dấu hiệu thường ngày có thể gợi ý thoái hóa sụn khớp

Nhiều người cho rằng thoái hóa khớp chỉ thuộc về tuổi già. Trên thực tế, nhiều năm chịu tải và vận động quá mức, mất cân bằng cơ, hoặc một chấn thương cũ chưa lành hẳn đều có thể khiến khớp thoái hóa sớm hơn. Tải trọng cơ học lên khớp gối khác nhau rất nhiều tùy động tác: đi bộ trên mặt phẳng khoảng 1–2 lần trọng lượng cơ thể; xuống cầu thang tăng lên khoảng 3–4 lần; còn ngồi xổm hoàn toàn có thể lên tới 7–8 lần trọng lượng cơ thể.

Với đặc điểm tải trọng đó, có ba dấu hiệu cần đặc biệt chú ý:

Hạn chế khi xuống cầu thang, ngồi xổm hoặc đứng lên.Đi bộ trên mặt phẳng có thể vẫn dễ chịu, nhưng xuống cầu thang hoặc ngồi xổm sâu lại tạo ra cơn đau âm ỉ sâu phía sau xương bánh chè. Điều này gợi ý rằng vùng sụn bị tổn thương không thể hấp thụ lực nén thẳng đứng và lực cắt đột ngột, nên áp lực truyền trực tiếp tới xương dưới sụn vốn rất nhạy cảm.

Giảm nhẹ tạm thời sau khi vận động, rồi lại nặng lên.Sau khi ngồi lâu, những bước đầu khó khăn; vài phút vận động nhẹ giúp giảm cứng khớp. Nhưng nếu tiếp tục đi bộ quá lâu, cảm giác đau và mỏi lại tăng lên.

Cảm giác sần sùi, cọ xát dưới da.Khi gập và duỗi gối, bàn tay đặt trên xương bánh chè có thể cảm nhận cảm giác sạn nhẹ hoặc lạo xạo. Đây là dấu hiệu lâm sàng cho thấy bề mặt sụn nhẵn đã mất và các bề mặt xương sần đang cọ xát khi trượt.

Lưu ý: nhận biết những dấu hiệu này không nhằm tự chẩn đoán, mà để tìm đánh giá chuyên môn vào đúng thời điểm.

Tăng cường sức mạnh để làm chậm thoái hóa khớp

Nguyên tắc cốt lõi để bảo vệ khớp đã thoái hóa là giảm tải trọng cơ học bất thường lên bề mặt khớp, và tạo một «đai nẹp cơ» tự nhiên quanh khớp gối bằng cách tăng cường các nhóm cơ xung quanh:

Giữ ấm đầu gối và hạn chế tiếp xúc với lạnh.Trong thời điểm chuyển mùa, việc giữ ấm đầu gối và hạn chế tác động của không khí lạnh lên tuần hoàn tại chỗ là hợp lý. Nhưng giữ ấm chỉ là biện pháp hỗ trợ — không thay thế cho việc đánh giá tình trạng khớp.

Tăng cường cơ tứ đầu để tạo «đai nẹp cơ».Nghiên cứu cho thấy độ vững của khớp gối liên quan đến sức mạnh cơ tứ đầu. Sau khi được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng đánh giá, một số người có thể phù hợp với chương trình tập sức mạnh phù hợp. Cách tập, cường độ và tần suất cần được xác định riêng cho từng người, và không nên tự bắt đầu tập trong giai đoạn đau khớp cấp.

Điều chỉnh cách vận động và hạn chế tải trọng va chạm.Trong sinh hoạt hằng ngày, nên giảm việc leo dốc thường xuyên, nâng vật nặng từ tư thế ngồi xổm sâu và lên xuống cầu thang nhiều lần. Một số hoạt động ít va chạm như bơi lội hoặc đạp xe trong nhà có thể là lựa chọn khi bác sĩ đồng ý, dù mức độ phù hợp khác nhau ở mỗi người.

Khi nào nên đi khám sớm hơn

Nếu đầu gối vẫn khó chịu sau khi đã giữ ấm và nghỉ ngơi đầy đủ, hoặc có đỏ và sưng, khớp nóng hơn bên còn lại, hoặc vận động rõ ràng bị hạn chế, hãy đến cơ sở chấn thương chỉnh hình sớm. Có thể được chỉ định chẩn đoán hình ảnh nếu cần để làm rõ mức độ tổn thương khớp, sau đó bác sĩ chuyên khoa sẽ xây dựng phác đồ cá nhân hóa.

Mùa lạnh năm nào cũng đến. Những tín hiệu của đầu gối càng được nhận ra sớm, ta càng có nhiều dư địa để ứng phó bình tĩnh.